Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişiler için uluslararası düzeyde son başvuru merciidir. Avrupa Konseyi bünyesinde faaliyet gösteren AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) uygulanmasını denetler ve ihlal tespit ettiğinde devlet aleyhine karar verebilir. Türkiye’den AİHM’e yapılan başvurular her yıl binlerce kişiyi ilgilendiriyor. 2025 yılında Türkiye, AİHM’e en fazla yeni başvuru yapılan ülkelerden biri olurken, bekleyen dosya sayısında da Avrupa’da lider konumda yer aldı. Buna rağmen başvuruların büyük çoğunluğu usul hataları veya kabul edilebilirlik şartlarını karşılamadığı için esasa girilmeden reddedilmektedir.
Bu rehberde AİHM başvurusu nasıl yapılır, başvuru şartları, gerekli belgeler, sık yapılan hatalar ve özellikle FETÖ/KHK ihraç başvuruları için 2026’da getirilen özel tedbirler adım adım anlatılmaktadır.
AİHM’ye Kimler Başvurabilir?
AİHM’ye başvuru için başvurucunun, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunan bir hakkının ihlal edilen kişilerden olması gerekir. Bu nedenle herkes AİHM’ye başvurması mümkün değildir. Dolayısıyla başvurucunun başvuru yapılabilmesi için kişinin ihlalin doğrudan mağduru olması şarttır.
Buna göre AİHM’ye;
- Gerçek kişiler,
- Şirketler ve tüzel kişiler,
- Dernekler, Vakıflar ve Sivil Toplum Kuruluşları,
- Kişi grupları,
başvurabilir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Şartları
AİHM’ye yapılan başvuruların kabul edilebilmesi için belirli şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlar ise kısaca şunlardır;
1. İç Hukuk Yollarının Tüketilmiş Olması
Türkiye’de etkili tüm hukuk yolları tüketilmelidir. Çoğu hak ihlali için önce Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılması gerekmektedir. AYM kararından sonra AİHM’e gidilebilir.
Anayasa Mahkemesi Bireysel başvurusu hakkında daha detaylı bilgi için; https://doganlarhukukvedanismanlik.com/2026/07/15/anayasa-mahkemesi-bireysel-basvuru-2026-guncel-rehberi/
2. Dört Aylık Süreye Uyulması
Nihai iç hukuk kararın yani kesin kararın (genellikle AYM kararı) tebliğ edildiği tarihten itibaren 4 ay içinde başvuru yapılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür ve uzatılamaz.
3. Sözleşme Kapsamındaki Bir Hakkın İhlali
Başvurunun konusu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi veya ek protokollerde güvence altına alınan haklardan biri olmalıdır. Örneğin;
- Adil yargılanma hakkı,
- Özel hayatın korunması hakkı,
- Mülkiyet hakkı,
- İfade özgürlüğü,
- Yaşam hakkı,
- İşkence yasağı,
gibi haklar AİHM denetimi kapsamındadır.
4. Önemli Bir Zararın Bulunması
Başvurucunun ciddi bir mağduriyet yaşadığını ortaya koyması gerekir. Önemsiz veya soyut şikayetler AİHM tarafından incelenmemektedir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Nasıl Yapılır?
AİHM başvurusu elektronik ortamda yapılmaz. AİHM Başvurusu, Resmi başvuru formunun eksiksiz doldurulması ve gerekli belgelerle birlikte Strazburg’a gönderilmesi suretiyle yapılır.
ADIM 1: Resmi başvuru formunu indirin. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne resmi başvuru formu için tıklayınız: https://europeancourt.org/tr/belgeler/avrupa-konseyi/aihm/ba%C5%9Fvuru-formu/
ADIM 2: Formu bilgisayar ortamında eksiksiz doldurun. Adobe Reader ile doldurun, her bölümü doldurun ve kaydedin.
Başvuru formunda;
- Başvurucunun kimlik bilgileri,
- Olayların özeti,
- İhlal edildiği ileri sürülen Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi hükümleri,
- İç hukuk yollarının nasıl ve ne şekilde tüketildiği,
- Başvurunun kabul edilebilirlik şartlarını karşıladığına ilişkin açıklamalar,
- Talep edilen hususlar ve uğranıldığı iddia edilen zararlar,
ayrıntılı ve açık bir şekilde belirtilmelidir.
Başvuru formuna, ulusal mahkemeler tarafından verilmiş karar örnekleri ile başvuruya dayanak diğer belgelerin de eklenmesi gerekir. Eksik, imzasız veya usule uygun şekilde hazırlanmayan başvurular Mahkeme tarafından incelemeye alınmaksızın kabul edilemez bulunabilmektedir.
ADIM 3: Aşağıda detaylı bir şekilde belirtilen belgeleri hazırlayın.
Belgelerin Hazırlanması ve Sunumu İçin Aşağıda Sıralanan Hususlara Dikkat Edin;
- Kronolojik Sıra ve Numaralandırma: Tüm ek belgeler kronolojik sırayla dizilmeli, numaralandırılmalı ve formda liste hâlinde belirtilmelidir. Bu, Mahkeme’nin dosyayı hızlı incelemesini sağlar.
- Fotokopi Kuralı: Asıllar gönderilmez (kaybolma riski). Kopyalar okunaklı olmalıdır. Mahkeme gerekirse orijinal ister.
- Dil: Başvuru formu Türkçe doldurulabilir. Ek belgeler Türkçe’dir; Mahkeme gerektiğinde çeviri talep edebilir.
- Sayfa ve Format Sınırlamaları: Ek açıklamalar A4, okunaklı punto (en az 12 pt), 1,5 satır aralığı ile hazırlanmalı.
- Çoklu Başvurucular: 10’dan fazla kişi için ek tablo (kimlik bilgileri) hazırlanmalıdır.
- E-posta Adresi: Özellikle ihraç başvurularında eComms için e-posta bildirimi zorunludur.
- Başvuru Ücreti: Yoktur (ücretsizdir), ancak vekaletname ve noter masrafları olabilir.
Belgeler eksik veya düzensizse Mahkeme başvuruyu incelenmeden iade edebilir veya idari ret verebilir. Bu nedenle dosya avukat kontrolünde hazırlanmalıdır.
FETÖ Kapsamındaki Başvurular İçin Yapılan Usul Değişiklikleri (Özellikle KHK/İhraç Davaları)
FETÖ/PDY kapsamında yapılan başvuruların büyük kısmı 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sonrası kamu görevlilerinin (memur, hakim-savcı, asker, öğretmen vb.) meslekten ihracı ile ilgilidir. Bu kitlesel başvurular nedeniyle AİHM, 1 Ocak 2026 tarihi itibarıyla özel idari tedbirler yürürlüğe koymuştur.
Bu tedbirler sadece Türkiye aleyhine, meslekten ihraç (KHK/OHAL kapsamında kamu görevinden çıkarılma) iddialarını içeren başvurular için geçerlidir ve 1 Ocak 2026 ve sonrasında Mahkeme’ye gönderilen başvurularda zorunludur.
Özel Tedbirlerin Detayları
- Kapak sayfası zorunluluğu: Her başvuru, AİHM’nin sitesinden indirilen özel kapak sayfası ile birlikte yapılmalıdır. Bu sayfa elektronik ortamda (bilgisayarda) doldurulup çıktı alınır. Üzerinde her başvurucuya özel QR kod bulunur. Kapak sayfası, başvuru dosyasının en üstüne konulmalıdır.
- Resmi başvuru formu da elektronik doldurulur: Standart resmi form (barkodlu) da bilgisayar ortamında doldurulup kaydedilir ve çıktı alınır. Kapak sayfası formun yerini almaz; her ikisi de zorunludur.
- Her başvuru için ayrı hazırlık: Bir avukat birden fazla kişi adına başvuru yapsa bile, her başvurucu için ayrı kapak sayfası + ayrı başvuru formu doldurulup çıktı alınmalıdır.
- E-posta adresi bildirimi zorunlu: Meşru mazeret (açıklanması gerekir) dışında, Mahkeme’nin eComms (Elektronik İletişim Hizmetleri) sistemi üzerinden yazışmalar için e-posta adresi verilmesi zorunludur. Başvurunun kayda alındığına dair posta bildirimi gönderilmez.
- İletişim: Bu kategorideki süreçler hakkında Mahkeme genellikle basın bildirileri ile bilgi verir; bireysel yazışmalar sınırlıdır.
Kapak sayfası indirme linki: https://www.echr.coe.int/web/echr/coverpage-tur (veya AİHM sitesi → Applicants → Other languages → Türkçe bölümünden).
Bu tedbirler, binlerce benzer başvuruyu idari olarak hızlı ve sistematik işleyebilmek için getirilmiştir. Kapak sayfası, şikayetlerin hukuki değerlendirilmesi için değil, dosyaların doğru kaydedilmesi ve işleme alınması için kullanılır. Kural 47’ye uymayan başvurular yine incelenmez.
ADIM 4: Formu ve belgeleri imzalı olarak posta ile gönderin.
Resmi Adres:
The Registrar
European Court of Human Rights
Council of Europe
1 avenue de l’Europe
67075 Strasbourg Cedex
FRANCE
AİHM Başvurusunun taahhütlü veya iadeli taahhütlü posta ile gönderilmesini öneririz. Posta damgası tarihi esas alınır.
AİHM Başvurusu İçin Gerekli Belgeler
Başvuru dosyasında eksiksiz ve düzenli belgeler sunulması, başvurunun Rule 47’ye uygun kabul edilmesi ve incelenmesi için kritik öneme sahiptir. Eksik belgeler idari ret veya gecikmeye yol açar. Bu bakımdan aşağıda yer alan hususlara dikkat ederek başvuru yapılması gerekmektedir.
Başvuru da Zorunlu Temel Belgeler ise şunlardır;
- Resmi AİHM Başvuru Formu: Mahkeme’nin internet sitesinden indirilen, bilgisayar ortamında eksiksiz doldurulmuş, ıslak imzalı (başvurucu ve varsa vekil tarafından) orijinal form. Her bölüm (uygulanabilir olanlar) doldurulmalıdır.
- Kapak Sayfası (FETÖ/KHK ihraç başvuruları için zorunlu – 1 Ocak 2026 ve sonrası): AİHM’nin sitesinden indirilen, elektronik doldurulmuş, QR kodlu özel kapak sayfası. Dosyanın en üstüne konulmalıdır. Her başvurucu için ayrı hazırlanır.
- Kimlik Belgeleri: Nüfus cüzdanı veya pasaport fotokopisi (başvurucunun kimliğini doğrular).
- İç Hukuk Yollarının Tüketildiğini Gösteren Belgeler:
- Tüm mahkeme kararları (ilk derece, istinaf, temyiz, varsa OHAL İnceleme Komisyonu kararı).
- Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararı (varsa veya reddedildiyse).
- Tebligat belgeleri, karar düzeltme/ret kararları.
- Delil Niteliğindeki Evraklar: Olayı ve ihlali destekleyen belgeler (tutuklama kararı, ihraç KHK’sı, disiplin kararları, tanık ifadeleri, resmi yazışmalar vb.).
- Vekaletname: Avukat aracılığıyla başvuru yapılıyorsa, noter onaylı vekaletname (form üzerindeki yetki bölümü de imzalanmalıdır; bazen vekaletname eklenmez ama yetki kanıtı gerekebilir).
- Ek Açıklamalar (gerekirse): Olay özeti ve şikayetler 20 sayfayı aşmamalıdır.
AİHM Başvurularında En Sık Yapılan Hatalar
AİHM’e yapılan başvuruların büyük çoğunluğu esasa hiç girilmeden, kabul edilebilirlik aşamasında reddedilmektedir. Mahkeme’nin istatistiklerine göre incelenen başvuruların önemli bir kısmı usul veya kabul edilebilirlik şartlarını taşımadığı için elenir.
Uygulamada en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- 4 aylık sürenin kaçırılması — Nihai iç hukuk kararının tebliğinden itibaren sürenin (hafta sonu veya tatil günlerinde bile) kaçırılması kesin ret sebebidir.
- İç hukuk yollarının tüketilmemesi — Etkili ve ulaşılabilir tüm yolların (özellikle Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu) kullanılmaması.
- Başvuru formunun eksik veya yanlış doldurulması (Rule 47 ihlali) — Formun herhangi bir bölümünün boş bırakılması, sembol/kısaltma kullanılması, olayların yeterince açıklanmaması veya şikayetlerin AİHS maddeleriyle bağdaştırılmaması.
- Gerekli belgelerin eksik veya düzensiz sunulması — Mahkeme kararlarının, tebligatların, delillerin eksik olması veya kronolojik sırayla numaralandırılmaması.
- İhlal iddiasının yeterince somut ve açıklanmaması — Genel, soyut veya sadece ulusal hukuka dayalı şikayetler (AİHS kapsamı dışında kalan talepler).
- Kapak sayfasının sunulmaması (FETÖ/KHK ihraç başvurularında) — 1 Ocak 2026 ve sonrası başvurularda QR kodlu kapak sayfasının eksikliği ciddi gecikmelere veya retlere yol açar.
- Diğer sık hatalar:
- Formun ıslak imza taşımaması veya vekaletname/yetki belgesinin eksikliği.
- Asıl belgelerin gönderilmesi (kopya yeterlidir).
- E-posta adresinin bildirilmemesi (eComms için zorunlu).
- Ek açıklamaların 20 sayfayı aşması veya okunaksız olması.
- Aynı olayla ilgili daha önce AİHM veya başka uluslararası mercilere başvurulduğunun gizlenmesi.
- Başvurunun anonim yapılması.
Bu hatalar nedeniyle dosya hiç kaydedilmeden iade edilebilmekte veya idari ret alabilmektedir. Özellikle kitlesel ihraç dosyalarında usul hataları çok yaygındır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne Başvuru Konusunda Sıkça Sorulan Sorular
AİHM’ye gitmeden önce Anayasa Mahkemesine başvurmak zorunlu mu?
Evet. Türkiye bakımından Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, etkili iç hukuk yolu olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle çoğu hak ihlali iddiasında öncelikle Anayasa Mahkemesine başvurulması ve kesin karar verilmesi gerekir.
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu reddedilirse AİHM’ye gidilebilir mi?
Evet. Anayasa Mahkemesinin nihai kararından sonra, gerekli şartların bulunması halinde tebliğden itibaren dört ay içerisinde AİHM’ye başvuru yapılabilir.
AİHM’e başvuru süresi kaç gündür?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuru, nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 4 ay içerisinde yapılmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir.
AİHM başvurusu ücretli midir?
Başvurunun yapılması için harç alınmamaktadır. Ancak tercüme, posta ve avukatlık hizmetleri gibi masraflar doğabilir.
AİHM’ye avukatsız başvuru yapılabilir mi?
Evet. İlk başvuru aşamasında avukat zorunlu değildir. Ancak dosyanın kabul edilmesi ve yargılama aşamasına geçilmesi durumunda profesyonel hukuki yardım alınması önem arz eder.
AİHM Kararı Ne Kadar Sürede Çıkar?
AİHM’de inceleme süresi dosyanın niteliğine göre değişmektedir. Bazı başvurular birkaç yıl içerisinde sonuçlanırken, karmaşık dosyalarda bu süre daha da uzayabilmektedir. Mahkeme öncelikle başvurunun kabul edilebilir olup olmadığını değerlendirmektedir.
AİHM hangi hak ihlallerine bakar?
Yaşam hakkı, işkence yasağı, adil yargılanma hakkı, ifade özgürlüğü, mülkiyet hakkı, özel hayatın korunması gibi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki hak ihlallerini inceler.
AİHM tazminata hükmedebilir mi?
Evet. Mahkeme hak ihlali tespit ettiğinde maddi veya manevi tazminata hükmedebilir. Bunun yanında ihlalin giderilmesine yönelik değerlendirmeler de yapabilir.
AİHM kararları Türkiye için bağlayıcı mıdır?
Evet. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf devletler açısından AİHM kararları bağlayıcıdır ve kararların uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenmektedir.
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu ile AİHM başvurusu arasındaki fark nedir?
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu ulusal bir hak arama yoludur. AİHM başvurusu ise uluslararası denetim mekanizmasıdır. Kural olarak AİHM’ye gitmeden önce Anayasa Mahkemesi sürecinin tamamlanması gerekir.
AİHM başvurusu reddedilirse yeniden başvuru yapılabilir mi?
Aynı olay ve aynı iddialarla yeniden başvuru yapılması mümkün değildir. Ancak farklı ihlaller veya yeni olaylar ortaya çıkarsa yeni bir başvuru gündeme gelebilir.
