Türkiye’de ikamet eden, yatırım yapan veya aile birliği kuran yabancı ülke vatandaşlarının en çok yöneldiği hukuki süreçlerin başında Türk vatandaşlığının kazanılması gelmektedir. Vatandaşlık kazanma süreci yalnızca evrak tesliminden ibaret olmayıp, güvenlik soruşturmalarından arşiv araştırmalarına, mülakatlardan idari değerlendirmelere kadar uzanan çok aşamalı bir idari prosedürdür.
Uygulamada idare tarafından verilen ret kararları, yabancıların Türkiye’deki gelecek planlarını doğrudan etkilemekte ve telafisi güç mağduriyetlere yol açabilmektedir. Bu rehberde; Türk vatandaşlığının kazanılma yolları, süreçte karşılaşılan hukuki engeller ve başvurunun haksız veya hukuka aykırı şekilde reddedilmesi halinde başvurulabilecek yasal yollar ele alınmıştır.
Türk Vatandaşlığı Hangi Yollarla Kazanılır?
Türk vatandaşlığının sonradan kazanılması 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu çerçevesinde düzenlenmiştir. Yabancıların başvurabileceği temel yollar şunlardır:
1. Genel Başvuru Yoluyla Vatandaşlık (Yetkili Makam Kararı)
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 11 uyarınca genel yoldan vatandaşlığa kabul için aranan temel şartlar şunlardır:
- Kendi millî kanununa (vatansız ise Türk hukukuna) göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak,
- Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz 5 yıl yasal ikamet izniyle bulunmak,
- Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla (gayrimenkul alma, iş kurma, aile kurma vb.) teyit etmek,
- Genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığı bulunmamak,
- İyi ahlak sahibi olmak ve toplumsal düzenle uyumlu yaşamak,
- Yeteri düzeyde Türkçe konuşabilmek,
- Kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak düzenli gelir veya mesleğe sahip olmak,
- Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak.
2. Evlilik Yoluyla Türk Vatandaşlığı
Bir Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 16 kapsamında yabancının en az 3 yıldan beri bir Türk vatandaşı ile evli olması ve evliliğin fiilen devam etmesi gerekir. Bu başvuruda;
- Aile birliği içinde yaşama,
- Evlilik birliğiyle bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama,
- Millî güvenlik ve kamu düzeni açısından engel teşkil etmeme şartları birlikte aranır.
3. İstisnai Yolla (Yatırım Yoluyla) Vatandaşlık 5901 sayılı Kanun m. 12 uyarınca, millî güvenlik ve kamu düzenine engel hali bulunmamak şartıyla; Türkiye’ye belirli tutarda gayrimenkul yatırımı yapan, sermaye getiren veya istihdam sağlayan yabancılar Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai olarak Türk vatandaşlığına kabul edilebilmektedir.
Vatandaşlık Başvurusunda Doğabilecek Temel Hukuki Uyuşmazlıklar
Başvuru dosyasının incelenmesi aşamasında sıklıkla uyuşmazlık çıkaran nedenler şunlardır:
1. Millî Güvenlik ve Kamu Düzeni Gerekçesiyle Ret
Uygulamada en sık rastlanan ret gerekçesi, başvuru sahibinin “millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından sakıncalı görülmesi”dir. Emniyet Genel Müdürlüğü ve Milli İstihbarat Teşkilatı tarafından yürütülen arşiv araştırması veya güvenlik soruşturmasında somut, kesin ve denetlenebilir delillere dayanmayan istihbari fişlemeler ya da isim benzerlikleri sebebiyle hukuka aykırı ret kararları verilebilmektedir.
2. Evliliğin Sahte (Muvazaalı) Olduğu İddiası
Evlilik yoluyla başvurularda polis veya jandarma tahkikatı neticesinde eşlerin “aynı evde fiilen yaşamadığı” veya “evliliğin sadece vatandaşlık almak amacıyla yapıldığı” yönünde tutanak tutulması ret kararına yol açar. İş, eğitim veya meşru ailevi sebeplerle eşlerin geçici olarak ayrı şehir/adreslerde bulunması hali, idarece hatalı biçimde muvazaa sayılarak hukuki uyuşmazlığa zemin hazırlamaktadır.
3. Kesintisiz İkamet Şartının Hatalı Hesaplanması Genel başvuruda Türkiye dışına yapılan seyahat sürelerinin yasal sınırı aşması veya ikamet izin türünün (örneğin turistik ikamet izni ile yerleşme niyetinin teyit edilememesi durumu) idarece yetersiz görülmesi nedeniyle başvurular reddedilebilmektedir.
İdarenin Takdir Yetkisi Sınırsız mıdır?
5901 sayılı Kanun m. 10 gereğince, kanundaki tüm şartları taşımak kişiye vatandaşlığın kazanılmasında mutlak bir hak sağlamaz 1. İdarenin başvuru sahibini vatandaşlığa kabul edip etmeme konusunda bir takdir yetkisi bulunmaktadır 1.
Ancak Türkiye Cumhuriyeti bir hukuk devletidir; idarenin takdir yetkisi keyfî, sınırsız ve denetimsiz değildir. Danıştay’ın yerleşik içtihatları uyarınca, idare takdir yetkisini kamu yararı ve hizmet gerekleri doğrultusunda, hukuken geçerli somut gerekçelere dayandırmak zorundadır. İlgilinin soyut ve mesnetsiz iddialarla vatandaşlıktan mahrum bırakılması hukuka aykırılık teşkil eder.
Vatandaşlık Başvurusunun Reddine Karşı Ne Yapılabilir?
Vatandaşlık başvurusu reddedilen yabancıların idari yargı yoluna başvurma hakkı mevcuttur.
1. İptal Davası Açma Süresi
Vatandaşlık başvurusunun reddine dair idari işlem, ilgilisine tebliğ edildikten sonra dava açma hakkı doğar. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m. 7 uyarınca, ret kararının tebliğini izleyen günden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılması zorunludur. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; sürenin geçirilmesi davanın usulden reddine neden olur.
2. Görevli ve Yetkili Mahkeme
Vatandaşlık işlemleri İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından tesis edildiğinden, bu kararlar aleyhine açılacak iptal davalarında yetkili mahkeme kural olarak Ankara İdare Mahkemeleridir.
3. Yargılama Süreci ve Mahkemenin İncelemesi
İptal davasında mahkeme;
- İdarenin ret gerekçesini somut bilgi ve belgelere dayandırıp dayandırmadığını,
- Güvenlik tahkikatında yer alan iddiaların somut bir suç teşkil edip etmediğini,
- İdarenin takdir yetkisini objektif sınırlar içinde kullanıp kullanmadığını,
- Aile birliği ve yerleşik hayat karinesinin korunup korunmadığını titizlikle inceler. İdarenin soyut isnatlarla ret kararı verdiği anlaşılırsa ret işlemi mahkemece iptal edilir. İptal kararı üzerine idare, ilgilinin dosyasını yeniden ele alarak hukuka uygun işlem tesis etmekle yükümlüdür.
Vatandaşlık İptal Davası İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular
- Vatandaşlık başvurusu ne kadar sürede sonuçlanır?
Vatandaşlık başvuruları başvuru türüne, güvenlik soruşturmalarının kapsamına ve ilgili komisyonların iş yüküne bağlı olarak ortalama 1 ila 2 yıl arasında sonuçlanmaktadır. İstisnai/yatırım yoluyla başvurular ise genellikle daha kısa sürmektedir.
- Başvuru durumundaki aşamalar (karar aşaması) ne anlama gelir?
Başvuru sahipleri e-Devlet veya Nüfus ve Vatandaşlık İşleri sitesinden dosya takibi yapabilir. “Dosyanız inceleme ve araştırma aşamasındadır”, “Tahkikat aşamasındadır” veya “Karar makamına sunulacak listeye dahil edilmiştir” gibi aşamalar dosyanın rutin bürokratik akışta ilerlediğini gösterir.
- Ret kararına karşı önce idareye itiraz etmek zorunlu mu?
Doğrudan 60 günlük yasal süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabileceği gibi 5, dava açma süresi içinde idareye başvurularak kararın yeniden incelenmesi de talep edilebilir. Ancak idareye yapılacak itirazın dava açma süresini nasıl etkilediği dikkatle takip edilmeli, hak kaybı yaşanmaması için süre hesabı titizlikle yapılmalıdır 5.
- İptal davasını kazanırsam doğrudan vatandaş olur muyum?
İdare mahkemesinin iptal kararı vermesi, hukuka aykırı bulunan ret işlemini geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırır. İdare, mahkeme kararı doğrultusunda hukuka aykırılığı gidererek başvuru dosyasını yeniden karara bağlamak zorundadır. Uygulamada, iptal kararı sonrasında idarece başvuru genellikle olumlu neticelendirilmektedir.
